गुरु अंगद देव जी | सिख धर्म के दूसरे गुरु

 

गुरु अंगद देव जी सिख धर्म के दूसरे गुरु थे, जिनका जन्म 31 मार्च 1504 को मत्ते दी साराय, पंजाब (अब पाकिस्तान) में हुआ था। उनका मूल नाम लेहणा था। गुरु नानक देव जी के महान शिष्य लेहणा जी ने गुरु अंगद देव जी के रूप में अपना जीवन सिख धर्म के प्रसार और मानवता की सेवा में समर्पित किया। उनके जीवन की कहानी त्याग, सेवा, और निष्ठा की मिसाल है।

लेहणा जी का जन्म एक हिंदू खत्री परिवार में हुआ था। वे बचपन से ही धार्मिक प्रवृत्ति के थे और माता-पिता के धार्मिक संस्कारों से प्रभावित होकर उन्होंने आध्यात्मिकता की ओर रुझान विकसित किया। वे अपने परिवार के साथ व्यापार और खेती के काम में भी सक्रिय रहे। एक दिन, गुरु नानक देव जी के एक शिष्य के साथ उनकी भेंट हुई, जिसने उन्हें गुरु नानक देव जी के उपदेशों के बारे में बताया। लेहणा जी का मन गुरु नानक देव जी के विचारों से अत्यधिक प्रभावित हुआ, और उन्होंने करतारपुर जाकर गुरु नानक देव जी के दर्शन करने का निर्णय लिया।

गुरु नानक देव जी के सान्निध्य में आने के बाद, लेहणा जी ने गुरु की सेवा में अपने जीवन का उद्देश्य पा लिया। वे निस्वार्थ भाव से गुरु की सेवा करते रहे और उनकी शिक्षाओं का पालन किया। गुरु नानक देव जी ने उनकी निष्ठा, समर्पण, और सादगी को देखकर उन्हें अपने उत्तराधिकारी के रूप में चुना और नाम बदलकर 'गुरु अंगद देव जी' रखा, जिसका अर्थ है 'गुरु का अंग'।

गुरु अंगद देव जी ने गुरु नानक देव जी की शिक्षाओं को आगे बढ़ाने के लिए कई महत्वपूर्ण कार्य किए। उन्होंने सिखों के लिए गुरुमुखी लिपि का विकास किया, जो आज भी पंजाबी भाषा की मूल लिपि है। गुरुमुखी लिपि ने सिख धर्म के पवित्र ग्रंथों को लिखने और उनके प्रसार में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। इसके माध्यम से उन्होंने सिख समुदाय को शिक्षा और ज्ञान के प्रति प्रेरित किया।

गुरु अंगद देव जी ने ‘लंगर’ (सामुदायिक रसोई) की परंपरा को भी मजबूत किया, जिसे गुरु नानक देव जी ने आरंभ किया था। लंगर का उद्देश्य जाति, धर्म, और वर्ग के भेदभाव को समाप्त करना था। इसमें सभी को समानता के साथ भोजन कराया जाता था, चाहे उनका सामाजिक या आर्थिक स्तर कोई भी हो। यह परंपरा आज भी सिख गुरुद्वारों में निभाई जाती है और सिख धर्म की बुनियादी विचारधारा के प्रतीक के रूप में देखी जाती है।

गुरु अंगद देव जी ने बच्चों के शारीरिक और मानसिक विकास के लिए खेल-कूद को भी बढ़ावा दिया। वे बच्चों को कुश्ती, दौड़, और अन्य शारीरिक गतिविधियों के माध्यम से स्वस्थ और सशक्त बनाने पर जोर देते थे। उनका मानना था कि शारीरिक स्वास्थ्य के साथ-साथ मानसिक और आध्यात्मिक विकास भी जरूरी है।

गुरु अंगद देव जी ने सिख धर्म की शिक्षाओं को पंजाब के दूर-दराज़ क्षेत्रों में पहुँचाया और सिख समुदाय को एकजुट किया। उन्होंने समाज में व्याप्त अंधविश्वासों और रूढ़िवादिता का विरोध किया और लोगों को सच्चाई, ईमानदारी, और करुणा का मार्ग अपनाने के लिए प्रेरित किया।

29 मार्च 1552 को गुरु अंगद देव जी ने अपनी अंतिम सांस ली, लेकिन उनके योगदान और शिक्षाएं आज भी सिख समुदाय और मानवता के लिए एक प्रेरणा स्रोत हैं। उनका जीवन हमें सेवा, निष्ठा, और प्रेम का मार्ग दिखाता है और उनके उपदेश हमें समानता, एकता, और भाईचारे की दिशा में अग्रसर होने की प्रेरणा देते हैं।

गुरु अंगद देव जी का जीवन एक सच्चे गुरु और मानवता के सच्चे सेवक का उदाहरण है। उनकी शिक्षाएँ हमें जीवन के हर पहलू में सच्चाई, साहस, और निष्ठा के साथ आगे बढ़ने की प्रेरणा देती हैं।

>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>>

Video Source: Giani Pinderpal Singh Ji

ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ

ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਮਾਰਚ 1504 ਨੂੰ ਮੱਤੇ ਦੀ ਸਾਰਾਏ, ਪੰਜਾਬ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਮ ਲਹਿਣਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਿਸ਼ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤਿਆਗ, ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।

ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦਾ ਮਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਾਨਿੱਧ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਪਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਨਿਸਵਾਰਥ ਭਾਵ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਸਮਰਪਣ, ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ 'ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ' ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ 'ਗੁਰੂ ਦਾ ਅੰਗ।'

ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਲਿਪੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਸ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਲੰਗਰ’ (ਸਮੂਹਕ ਰਸੋਈ) ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਲੰਗਰ ਦਾ ਮਕਸਦ ਜਾਤਿ, ਧਰਮ, ਅਤੇ ਵਰਗ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਚਾਹੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਸਤਰ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਖੇਡ-ਕੂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਸ਼ਤੀ, ਦੌੜ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਰੀਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਾਰੀਰਕ ਸਿਹਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੂਰ-ਦਰਾਜ਼ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁਟ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਤ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਰੁੜੀਵਾਦੀਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ, ਈਮਾਨਦਾਰੀ, ਅਤੇ ਕਰੂਣਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।

29 ਮਾਰਚ 1552 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਖਰੀ ਸਾਸ ਲਈ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਨੂੰ ਸੇਵਾ, ਨਿਸ਼ਠਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ, ਏਕਤਾ, ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਗਰਸਰ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸੇਵਕ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪਹਲੂ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਸਾਹਸ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।